Non chegaba aos dezaseis anos cando emigrou a Bos Aires. Non llo pedía o corpo nin o ánimo, pero tampouco había outra elección. Levaba nun papel apuntada a dirección do seu irmán máis vello que xa emigrara antes de el nacer. No porto aínda lla amosou a seu pai que o acompañaba, pero cando desembarcou do outro lado do océano, o papel non aparecía por lado ningún. Tardou un mes enteiro en dar con aquel irmán que non coñecía e co que non se deu entendido. Desde daquela deu tombos por tres ou catro países da América do Sur e rematou en Canadá.
Regresou vello hai uns vinte anos. Morreran os pais e só ficaba viva unha irmá que nacera despois de el marchar. Viña sen cartos e sen saúde, pero foi acollido con xenerosidade por aquela irmá. Algunhas tardes nas que se atopaba algo máis valente, achegábase á baiuca, onde tomaba unha copiña de viño doce moi de vagariño, a grolos de paxariño. Daquela ía debullando as súas historias de emigrante, pero facíao sen fachenda, case con amargura. Non sei se sería que este home –Ramón de Lamas se chamaba– nunca tivera esa característica de lembrar ao regreso da emigración só a cara boa dos traballiños pasados. Pero o que máis me emocionaba era sentilo falar pronunciando cada palabra coma quen deita bicos no rostro dun ser amado, coma quen vai ceibando desde o fondo da alma o sons gardados entre panos perfumados, coma quen rompe o silencio coma se fose un velo delicado e suave que está aí convidando a ser rasgado.
Atraído por ese seu xeito de ser, pasei algunhas daquelas tardes nas que viña tomar a súa copiña escoitando falar a aquel home, e aínda estarrezo ao lembrar como me contaba os seus últimos anos, cando se lle comezou a meter na cabeza que “se lle estaban a borrar as palabras da infancia”, que así mesmo mo dixo. “Decateime –dicía– de que, sen pais nin fillos, se perdía a miña fala xa non sería de ningures. Sería un ser sen raíces e a eses lévaos o vento. Comecei a pasar as noites falando só. Dicindo en alto carrizo, nai, irmá, dor, mágoa, chorar, rir... E entón decidín volver para morrer escoitando as palabras coas que nacín, aquelas coas que me acariñou miña nai no berce e as derradeiras que lle sentín a meu pai no peirao d’A Coruña. Xa me ten igual case todo, pero non quería irme sentindo palabras alleas, porque mentres tés as palabras é coma se tiveses as cousas. E máis aínda, é coma se te acompañase sempre a calor dos que chas aprenderon. As palabras amadas escorrentan os fríos da vellez.”
Non me foi doado convencer ao crego de que lle fixese o enterro e o funeral en galego a aquel Ramón de Lamas que tiña por patria a palabra dos galegos.
(*) Conto que escribín para "GAVIEIRO da nosa identidade" (Buenos Aires, decembro 2006)
