Chegou MAIO, o mes das Letras Galegas no ano de Xosé Mª Álvarez Blázquez.

Habemos estar aí, no limiar da palabra que nos

convida a entrar no seu ventre grande e acolledor.

a outa cova dos sonos onde teño

o meu segredo de amor;

Estar no lugar onde cada palabra é lume; é flor; é

o río e a súa canle.

E cando estás, recoñecerte. Saber que es ti e que

es o que es. Nada novo nin distinto, só algo que

acontece e que te contén.

ese voar ás toas, polos ares

do degaro, do afán, da señardade…

Que nos contén a todos en si e fainos nós. Só

nós, pero non nós sos.

Érguete e ergue a palabra que por túa é de todos.

Faite recoñecer e recoñece aos que contigo comparten

a palabra que nos leva en si.

Que dá fe da nosa existencia.

Que ao dicirnos dános a vida.

Esta saudade, ¡ai, Deus, si ti ma deche,

non a tires de min, pois nela vivo!

Cun  certo retrso por viaxes e outras ocupacións, aquí está abril, o mes do libro visto por X. Cobas e por min.

Libro é pouso. É pegada do paso firme do home,da muller que deixa a vía

[marcada, indelébel,  inmortal…

Libro é ollo. É mirar ao que mira, ollo que ve un ollo e por el o infinito contido na

[palabra e na voz.

Libro é son. É música do tempo, canto fuxidío que persegues na procura da

[melodía que arrole o teu sono de meniño.

É pano a enxugar as bágoas de soidade no rostro triste da nena que agarda

[pola voz que trae un conto que consola e prende a luz das estrelas no

[ceo da noite.

É mar e vento. É un infinito océano de liberdade co saibo salgado da

[lembranza dos camiños aínda non percorridos.

Libro é luz. É sol que descorre o veo da noite, que afasta as tebras coma quen

[abre un mar vermello para nos dar paso cara á terra prometida.

Para os galegos marzo é o mes da poesía e do teatro... E así o vimos Xosé Cobas e máis eu.

Na voz dos poetas,

na voz das poetas

a palabra é pena de ave,

lóstrego na noite, firmeza no vendaval.

É pedra do camiño

ou dunha pedreira ou do fondo do mar.

A palabra é sal e auga e flor.

Flor da tona da auga que baila e acouga o paso.

Que fai un chan que non se pode pisar.

En cada poema hai unha soa palabra,

a palabra xusta e cabal.

a que nos di,

a que nos debuxa e nos pon no mundo.

Ler un poema é ollar no fondo da nosa alma.

Sigamos pois poñendo aquí as imaxes e os textos do calendarios. Tócanos Febreiro, o "mes de Rosalía".

Abrir o libro polo comezo, por onde di:

Daquelas que cantan ás pombas i ás frores

Vela chea de forza e de dignidade.

Da súa dignidade de muller que é.

todos din que teñen alma de muller;

Como é a súa alma de muller?

Está aí, nos seus versos espellada, fotografada

coa fidelidade de quen a ve real e viva, porque as

súas palabras fixeron verdade a vida.

pois eu que non as canto,

Como é a súa alma de muller?

¡Ai!, ¿de qué a teréi?

Principiei hai uns días un costume que agora vou continuar e dese xeito vou traer aquí outro dos traballos que facemos o ilustrador e pintor Xosé Cobas e máis eu.

Desta vez, e seguindo o bon consello da miña querida e admirada amiga Leonor Combing, vou mostrar o almanaque que nos encargou a Consellaría de Cultura e Deporte da Xunta de Galicia. Para poñelo aquí tiven que arredar imaxe e texto (aínda que entrambas forman unha unidade), porque a reprodución non permitía a lectura con claridade, para iso aconsello facerse cun Calendario das Letras tal e como o editou a Consellaría:

Aquí vai, pois, este primeiro mes do ano e con el queremos, o meu compañeiro creativo e máis eu, desexar a todos cantos visitan esta casa FELIZ ANO 2008!!

Xaneiro

Empezar un ano é comezar un camiño.

Principiar unha andaina por onde ninguén pisou antes.

Camiñar sen ter marcadas as pegadas doutros pasos, doutros pés.

Coma quen bota a andar pola neve ou pola area mollada dunha longuísima praia.

Cada día unha pegada fonda, ben marcada e imborrábel.

Empezar un ano é entrar nun libro que contén a historia, aínda non escrita, de cada un de nós.

O libro do que nós posuímos as palabras.

É continuar a narración, seguir a contar o conto da vida.

Escribir as palabras aínda non inventadas, as palabras novas que nos nomean e nos chaman.

Adiante. Só é poñer un pé, facer a primeira marca na neve.

Vaia carafio, resulta que me vén xente de fóra (Estimado Xabier, o teu blog foi o elixido para ser mañán o Blog do día na nosa web. Poderá velo o día de Nadal en www.anosaterra.org
Un saúdo de toda a redacción e boas festas) e hai unha chea de tempo que non lle paso un trapo a isto.

Eu son de natural descoidado, non reparo moito en certas cousas, entre elas en min mesmo (aínda que non faltará quen pense e diga o contrario). Non son quen de manter ao día un blog porque non gusto moito de falar de min, dáme pudor, e nestes sitios dun xeito ou doutro sempre se acaba por falar do autor. E que conste que non me parece mal, simplemente que a min non me sae, non me reina. Eu sinto moita admiración polos amigos que manteñen os seus sitios arregladiños que dá gusto. Seino ben porque raro é o día que non paso por brétemas, as uvas da solaina,dias estranhos, sin que sirva de precedente, selva de esmelle, fíos invisibles, o levantador de minas e algunhas outras casas nas que ves que cada día pasan o trapo a fondo.

Non se pense que non me sinto contento de ter e habitar esta casa de portas abertas que me agasallou, e ben agradecido que lle estou, unha moi querida amiga que de seguido me pide que lle diga que cousas quero poñer nela para facela máis atractiva para as visitas e nunca sei que lle responder. Con gran xenerosidade vai poñendo o que lle parece conveniente…

Ao final vou ficar agarradiño ao que lle lin nunha ocasión a Pete Seeger, o máis que fantástico músico folk americano (que tamén hai americanos bos e anxiños negros), referíndose ao seu xeito de vivir afastado da cidade, no medio dun monte: “Vivimos o suficientemente limpos coma para sermos hixiénicos e o suficientemente suxos coma para sermos felices”

Pero xa que teño hoxe visita extraordinaria vou colgar aquí, como se fai nas paredes das casas para que luza, un anaco do traballo que estamos a facer agora mesmo ese grandísimo ilustrador e pintor que é Xosé Cobas e máis eu. Vaia con este adianto d’O libro das viaxes imaxinarias o meu desexo de boa fortuna e felicidade no 2008 para todos os que quero e todos os que me queren.

II

Arama non ten río nin montañas que o arrodeen e delimiten. Non está nunha beiramar que poña un rumor de auga no aire seco e tépedo que o acomete da mañá á noite.

Arama é un lugar no medio de ningures que chama polo Viaxeiro desde o renxer continuo das carricantas e a secura areosa dunhas rúas de fino po branco. Ándase por elas no temor dun vento que espila esa brancura virándoa en nube que envolva ao transeúnte, penetrándoo por todos os orificios até afogalo.

Quizais por iso Arama está sempre deserto coma un pobo abandonado; coma un pobo agonizante ou morto.

Pero abonda con entrar neste lugar e petar nunha porta calquera, facelo golpeando cun daqueles chamadores de martelo, que semellan unha man que agarra unha esfera metálica ou os que son un medallón cun aro metálico que bate no seu centro; tamén os hai que parecen un can que pega coas patas dianteiras; outros son unha simple argola de ferro que golpea sobre dun cravo de cabeza arredondada. Calquera deles que for, cando o Viaxeiro petou nel, abríronse todas as portas de Arama e en cadansúa unha persoa inquiriu polo motivo da chamada.

O aire de todas as voces da cidade soando a un tempo moveu lixeiramente, coma unha ameaza, o po albar das rúas, que non chegou a refolar.

Cando o Viaxeiro respondeu que andaba á procura dun lugar para pasar a noite, as portas fóronse pechando unha por unha e a muller que abrira aquela na que el petara, indicoulle onde estaba a pousada. Díxolle que a recoñecería porque era a única que habería ficar, despois da súa chamada, coa porta entreaberta.

Alí se dirixiu e encontrou que, efectivamente, tiña a porta algo entornada pero non pechada. Mais, como non vise a ninguén, deu un golpe co puño na madeira e de inmediato todas as portas de Arama se abriron a un tempo, porque en Arama cando petas nunha porta a túa chamada resoa en todas, e todas se abren e en cada oco hai unha persoa que lle pregunta ao Viaxeiro que é o que quere, e con iso unha nova pasada do airiño que remexe o po do chan.

Acabo de chegar do Corralón Manchego onde onte, día 20 de novembro, presentamos Revista Internacional de Arte y Literatura Infantil,  na que eu teño algo que ver xunto con outras quince persoas da miña máis grande amizade e compaña.

Foi un acto ben fermoso no que tiven a oportunidade de me encontrar con moitos amigos e amigas dese mundo do libro de LIX da que e na que vivo; é merecente de especial agradecemento que os amigos Martin Pawley, Irene e Xulio (xentes de trato diario coas estrelas e cos libros científicos) adiantasen a súa viaxe para me acompañar nese acto. Benzóns para eles. E benzóns para todos cantos se achegaron onte ás sete da tarde á Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla da Universidade Complutense, á que agradecemos, na persoa da súa  directora Marta, o feito de poñer ao noso dispor o seu salón de actos que estaba cheíño de xente.

Esta revista nace dun grande esforzo de traballo e mesmo económico dun grupo de persoas que temos en común o noso interese pola literatura infantil e nomeadamente polo álbum ilustrado. Xenérase nese sentimento e no feito de estarmos convencidos de que, como dicían os gregos da antigüidade, todas as artes son amigas e unhas están xa  ben clariñas no número cero de (literatura, pintura, diseño…) e outras (escultura, arquitectura, fotografía, música, cinema, cómic…) irán aparecendo en sucesivos números.

Como corresponde, convídovos a visitar a páxina web de onde vos poderedes suscribir e mesmo contratar publicidade, se é o caso, porque isto no se fai do ar.

Longa e larga vida a e a todos vós.

N. vai á escola con gusto. Quere aprender e quere estar coas outras nenas e cos outros nenos. Así foi até agora. Pero este ano sucede algo que está facendo que a escola deixe de ser un lugar agradábel e empece a se parecer un pouquiño ao inferno (será porque é nena e ás mulleres non é raro que se lles torne lugar de perigo os sitios que en de por si parecen de acollida?), desde hai un tempiño as outras nenas din que non queren xogar con ela, polo visto porque é cigana (canto me gusta esta palabra que me soa a música de violín), e dinlle cousas moi desagradábeis, moi duras de escoitar por calquera e moito máis por una nena pequena.  

Ela dille á súa mamá, que é moi amiga miña, que non se preocupe, que non lle importa o que digan, que todo empezou cando ela xogaba con outra nena coa que non querían xogar as compañeiras polo mesmo, porque, dicían, era cigana.

N. é bonita coma a luz da mañá nos días da nosa felicidade: é loura coma as agras de pan centeo no mes da sega; ten os ollos entre o verde e o azul, depende da hora do día e da forza do sol; é lista e espelida coma un raio cando atravesa o ar na procura da terra e, por sobre de todo, e boa, é unha nena boa, una nena desas que vai xogar coa que non xoga ninguén, e iso é ser boa, moi boa. Hai uns días souben da historia dunha nena galega que, hai xa ben anos, nun país de América tiña que sufrir algo parecido ao que lle pasa agora a N.. A ela chamábanlle “gallega” e ríanse dela, pero esta nena descubriu un xeito de vinganza, ser máis lista e máis estudosa que aquelas que se rían e así puido poñelas en ridículo coa axuda dunha mestra intelixente e bondadosa.

Escribo aquí isto para que N. saiba que ten todo o meu amor e que a súa maneira de pelexar contra a inxustiza é a que está facendo, ser máis boa que as que lle din cousas feas. Pero tamén por se me len os seus mestres ou mestras, para lembrarlles que non hai nenos ciganos e nenos non ciganos, brancos ou negros, inmigrantes ou nativos (ía escribir pobres ou ricos, pero iso si que existe, que N. e máis eu sabémolo) senón só nenos e nenas. Nin sequera me atrevo a escribir que hai nenos bos e menos bos, porque os mestres e mestras, saben que tal cousa é cambiante.

Sei que esta situación vai mudar de contado, porque se así non fose tería que pensar que os mestres ou mestras da aula onde está N. son uns incompetentes e uns fracasados no seu oficio, e iso estou seguro que non é así.

Máis nada, só enviarlle beixiños a N..

Comezo esta nova temporada poñendo aquí unha desas cousas que lle manda a un os amigos e amigas, neste caso a benquerida Ánxeles Vila.

E a ver se nesta nova andaina me fago algo máis presente neste lugar... Boas intencións non me faltan.

Estoutro día xantando co meu amigo Xulio Mancebo, contoume que un amigo de seu dicía algo que me gustou moito: "os cartos deberan ser coma as patacas e valeren só para o ano"

A min, que teño os cartos por asunto innobre por natureza, pereceume unha idea que, polo menos, corrixiría o mal uso que do diñeiro se fai. Mesmo me deu para facer un contiño (está en anotacións aínda) sobre do asunto. Sobre desa idea de que cada ano haxa que partir de cero. Cada ano tes que decidir entre facer a semente das/dos ano pasado ou pensar en procurar unha nova, mesmo en cambiar a semente cun veciño ou en mudar de leira para que a do ano anterior descanse... Graciñas Xulio.

Non chegaba aos dezaseis anos cando emigrou a Bos Aires. Non llo pedía o corpo nin o ánimo, pero tampouco había outra elección. Levaba nun papel apuntada a dirección do seu irmán máis vello que xa emigrara antes de el nacer. No porto aínda lla amosou a seu pai que o acompañaba, pero cando desembarcou do outro lado do océano, o papel non aparecía por lado ningún. Tardou un mes enteiro en dar con aquel irmán que non coñecía e co que non se deu entendido. Desde daquela deu tombos por tres ou catro países da América do Sur e rematou en Canadá.

Regresou vello hai uns vinte anos. Morreran os pais e só ficaba viva unha irmá que nacera despois de el marchar. Viña sen cartos e sen saúde, pero foi acollido con xenerosidade por aquela irmá. Algunhas tardes nas que se atopaba algo máis valente, achegábase á baiuca, onde tomaba unha copiña de viño doce moi de vagariño, a grolos de paxariño. Daquela ía debullando as súas historias de emigrante, pero facíao sen fachenda, case con amargura. Non sei se sería que este home –Ramón de Lamas se chamaba– nunca tivera esa característica de lembrar ao regreso da emigración só a cara boa dos traballiños pasados. Pero o que máis me emocionaba era sentilo falar pronunciando cada palabra coma quen deita bicos no rostro dun ser amado, coma quen vai ceibando desde o fondo da alma o sons gardados entre panos perfumados, coma quen rompe o silencio coma se fose un velo delicado e suave que está aí convidando a ser rasgado.

            Atraído por ese seu xeito de ser, pasei algunhas daquelas tardes nas que viña tomar a súa copiña escoitando falar a aquel home, e aínda estarrezo ao lembrar como me contaba os seus últimos anos, cando se lle comezou a meter na cabeza que “se lle estaban a borrar as palabras da infancia”, que así mesmo mo dixo. “Decateime –dicía– de que, sen pais nin fillos, se perdía a miña fala xa non sería de ningures. Sería un ser sen raíces e a eses lévaos o vento. Comecei a pasar as noites falando só. Dicindo en alto carrizo, nai, irmá, dor, mágoa, chorar, rir... E entón decidín volver para morrer escoitando as palabras coas que nacín, aquelas coas que me acariñou miña nai no berce e as derradeiras que lle sentín a meu pai no peirao d’A Coruña. Xa me ten igual case todo, pero non quería irme sentindo palabras alleas, porque mentres tés as palabras é coma se tiveses as cousas. E máis aínda, é coma se te acompañase sempre a calor dos que chas aprenderon. As palabras amadas escorrentan os fríos da vellez.”

            Non me foi doado convencer ao crego de que lle fixese o enterro e o funeral en galego a aquel Ramón de Lamas que tiña por patria a palabra dos galegos.

(*) Conto que escribín para "GAVIEIRO da nosa identidade" (Buenos Aires, decembro 2006)

Foi o pasado venres, 23 de marzo, e foi unha linda noite de irmandade.

Benzóns para ti, meu irmao!

Non sei quen foi, porque mo contou meu pai dun seu compañeiro de escola que non era moi aleuto e non daba rompido a ler. Parece ser que a súa mai, algo desesperada polos escasos progresos escolares do seu fillo, díxolle ao mestre: "Mire, don Jesús, se ve que o meu fillo non arrinca a ler, pídolle por favor que mo poña a escribir".

Coma certos escritores, que teñen una obra publicada moito máis estensa ca obra lida. Escritores no senso estrito da palabra: só escriben, nunca len. Ás veces tamén falan... iso si, da súa propia obra.

9 de marzo...

In memoriam Carlos Casares

Antonte, con Paco Martín e con Xavier Senín, fomos a Madrid para xantar con Juan Farias (amigos de teu os catro) a quen había tempo que non víamos. Nas conversas saíu o teu nome sete ou oito veces... A inmortalidade é ter un lugar no corazón dos amigos.

Paco Martín ten un trebello no coche que te vai guiando polos camiños, de seguro que habías gustar moito del.

Desde dentro da memoria, unha forte aperta.

Con esta postal que me empresta Vieiros...

... es estes versos dos que tanto gusto...

Apesar das ruínas e da morte,
Onde sempre acabou cada ilusão,
A força dos meus sonhos é tão forte,
Que de tudo renasce a exaltação
E nunca as minhas mãos ficam vazias.

Sophia de Mello Breyner Andresen, Poesia, 1944

... vaian para todos e todas cantos por aquí pasedes, se sodes -iso si- homes ou mulleres de boa vontade, os meus desexos de felicidade para este Nadal e para o vindeiro 2007.

Hai unhas horas que cheguei de Oviedo. Alí dei onte pola tarde unha conferencia na que pretendín inducir unha reflexión sobre da lectura. Teño que recoñecer que é un tema que acabou por me apaixonar: Para que lemos e para que queremos que os rapaces lean? É certo que dixen o que din que dixen.

Pero ao que ía, son catro horas de guiar para aló onte e catro para acó hoxe. Iso da tempo para lle dar moitas voltas á cabeciña. Por exemplo, para que quero este blog?  Que debo facer con el e nel? Se o que teño que facer é contarvos a historia de don Pexerto que me contou Pepe Estévez hai uns días en Pamplona  ou se lle debo dar outra orientación un pouco máis na liña do que veñen sendo os blogues.

Pensareino un pouco máis. De momento contarei o prometido e deixarei para máis adiante a decisión sobre tan “importante” asunto.

Don Pexerto fora director espiritual do seminario de Lugo e era un home algo místico pero moi boa persoa. Mesmo andaba pola rúa coas mans dereitas e a cabeza inclinada sobre dun ombro, nunha actitude de case oración.

Así baixaba nas horas de antes de amencer o día pola rúa do Bispo Aguirre camiño da adoración nocturna da Catedral, cando viu que pola mesma beirarrúa subía un borracho dando tombos. Don Pexertiño, por mor de non dar con el, foi variando o seu camiño cara ao outro paseo moi de vagariño e o mesmo fixo o bébedo.

Cando o crego observou a manobra, sen alterar a súa figura de home de Deus, regresou ao lugar por onde andaba anteriormente, tentando evitar o que consideraba que había suceder se daba co noctívago de fronte: que lle diría algunha cousa desagradábel. Pero o borracho tamén foi atravesando a rúa até se situar de novo na liña na que camiñaba o padre.

Nova corrección de traxectoria dun e imitación do outro e nestas xa estaban tan perto crego e borracho, que aquel estimou inevitábel o encontro e deixouse ir.

Cando don Pexerto estaba a metro escaso do home enchoupado, este ollouno de fronte e díxolle:

–Ti tamén vas bon. Vas ho...

E agora vou ler Peter Pan e a levita escarlata, que a levei para a viaxe pero só lin unhas poucas páxinas.

A verdade é que a miña intención era contar a historia de don Pexerto e o borracho, que ma contou o amigo Pepe Estévez estoutro día en Pamplona, pero é que xa había que tiña eu ganas de poñer aquí un "youtube" (polo menos mentres non cobren por pillalo) para que se vexa que son un blogueiro como é debido e que manexo o asunto coa soltura dun Brétemas, unha X da Selva de Esmelle, un Martin Pawley ou unha Jaio la Espía... aos que respeto, admiro e visito. Claro que, no meu caso, isto de estar aposentado dá para moito e fuchicando dei con este.

Sempre me resultou moi interesante a compoñente creativa que hai niso de lle tirar parecidos á xente. Miña mai era moi afeccionada a facer tal cousa, aquilo era realmente fascinante. Daba para longos debates entre risas. Ao final a cousa quedaba nun alcume que, xa para sempre, usaríamos para nos referir a San Alfonso María Ligorio, o Demanchiño de San Bartolo, a Pega Porca, o Pavo Real... e xa abandonada longamente a infancia e contaxiada a miña familia "postparental", a Chiripitifláutica, o Tío Miserias, o Cara de Zoca... Por iso teño moito gusto en lles presentar a vostedes a Bieito XVI na súa encarnación galega.

Desde logo que, se non é certo, está ben composto.

Chamarse Diodoro non sei se é unha felicidade ou unha desgraza, seguramente ningunha das dúas cousas, e simplemente é unha rareza. Pero para rareza a do Diodoro, o Riberao, que non tiña máis preocupación neste mundo que saber como sería a misa en cada país do que coñecía o nome. Abondaba con que a radio no parte dese unha noticia, poñamos por caso, de Dinamarca para que o Diodoro preguntase: “E como será a misa en Dinamarca?”. Era inútil dicirlle que os dinamarqueses son, na súa maioría, luteranos e teñen unha misa que pode durar tres horas coma nada, porque a el o que lle interesaba era a misa católica, a que el coñecía. Entón, se alguén lle respondía que esa sería coma aquí (daquela o rito católico aínda era en latín), o Diodoro alporizábase contra o outro dicindo: “E ti como o sabes? Estiveches algunha vez en Dinamarca?” Sen se parar a pensar en que o que lle dixera aquilo non ía a misa nin aquí nin en Dinamarca.

Porque a felicidade de Diodoro non se producía en que alguén lle dera a resposta que parecía procurar, senón no simple feito de preguntar. A el o que lle gustaba era preguntar, dar conta das súas dúbidas máis íntimas, aquelas que lle ocupaban o pensamento case arreo.

Podemos pensar que están máis perto da felicidade os que preguntan que os que responden?

Será que a sabedoría é amiga dos interrogantes e lévase mal coas respostas?

A vostedes que lles parece?

(Aos Pelachos, antes da distancia)

Os mozos puxémoslle o alcume de Sócrates, polo seu costume de responder “nada” a calquera pregunta que lle fixeran. Xa podías preguntarlle pola saúde, pola familia, polos moitos anos que pasara de emigrante na Arxentina ou polo seu propio futuro, el sempre había acabar por resumilo todo en “nada”. Agora non estou eu moi convencido do acerto do chamadeiro, porque a súa postura non era socrática senón absolutamente escéptica. O que de verdade lle ocorría a este Sócrates aldeán era que, cando daba as últimas reviravoltas da vida, perdera até a última faragulla de fe no xénero humano.

Aquel grande escéptico, o meu veciño Sócrates, aprendera a ler e a escribir el só polas noites, e se te puñas ao seu lado na taberna cando estaba a ler o xornal, podías dalo por lido, porque pronunciaba baixiño cada palabra que lía. Pero tamén o podías dar por comentado, porque no mesmo ton de voz describía as fotos que ía vendo e que el relacionaba co lido aínda que non tiveran nada que ver unha cousa coa outra. Nunha ocasión sentinlle ler enteira a noticia dunha inauguración que fixera Franco non sei onde. Virou a páxina e alí aparecía unha foto que non gardaba relación algunha co que acababa de ler e na que se vían un home e unha muller novos, pero el comentou: “Velo aquí está Franco”. Iso si, cada cousa que lía remataba comentándoa cun rotundo: “nada!”.

Cando morreu e íamos pasando todos por diante do seu cadaleito, colocado no medio e medio do comedor, o Merexildo, que sempre viña aos velorios sen sede e falaba cos mortos, plantouse diante do defunto, ollouno  en fite e díxolle: “Coiro, Euloxio, agora é cando de certo non es nada”.

...pero estou pensando en non ir... 

...será mellor que empecedes sen min.

Elías Montouto foi o primeiro home que eu coñecín que vivía sen traballar sen ser rico nin rendista. Nos anos cincuenta e nun mundo no que a maioría dos seus habitantes eran labregos de seu, xunto cuns poucos xornaleiros e pequenos comerciantes, todos traballaban máis ou menos. Non é que non houbera ricos que non traballaban, pero tiñan unha facenda que gobernar, porque o Elías non puña nin horta ao pé da casa; non vendía cousa ningunha, simplemente deixaba pasar os días en paseatas, visitas ao café despois de comer para xogar a partida e outra voltiña a pouco paso pola beira da estrada. O Elías tiña unha paga de xubilación. A min que na casa, na escola e na doutrina me teimaban sobre a imposibilidade de afastar a condición humana do traballo, aquilo parecíame o paraíso. Dedicaría a miña vida a adquirir aquela condición de retirado –así se dicía daquela– o antes posíbel.

E agora chegou iso por fin.  Claro que polo camiño houbo de todo, porque até cheguei a papar un planeta. Cando entrei na escola había nove, agora que me vou xa non quedan máis que oito.

Pois que me preste! Teño todo o tempo do mundo para facer a dixestión. Porque iso é o mellor de todo: son dono e administrador do meu tempo. E digo tal porque xa nunca máis terei vacacións, esa trampa que cada ano, co seu final, fai que non poidas esquecer que o tempo non che pertence, que o tes empeñado e chegou a hora de pagar o novo prazo.

Acabei de pagar. Recuperei por fin o dominio dese misterio que se chama tempo. En diante non haberá máis administrador do meu tempo que eu mesmo, e poderei agasallarllo con alegría aos meus amigos, poderei mostrarme xeneroso con aqueles que precisen do meu tempo.

Estamos no bar... volvemos en SETEMBRO. Saudiña! 

(Debuxou Daniel)

Salvador era pequeneiro, groso e de rostro avermellado. Facía longas camiñatas acompañado dun burro cativo que debía ser tan vello coma el. Non se lle coñecía outra ocupación que non fose aquela de andar polos camiños co burro. A todas partes ían xuntos, mesmo non se podería dicir con exactitude quen acompañaba a quen até que chegaban ao destino. Pasaban os dous por un camiño e ao chegar ao prado o burro poñíase a pacer mentres o home ollaba para el, entón era claro que Salvador acompañara ao burro. Pero se subían entrambos e dous pola estrada e o bípedo entraba na taberna e o animal ficaba fóra agardando que o home acabase de tomar o seu vasete, daquela ben se vía que era o burro o acompañante.

O que non se viu nunca é que Salvador fose de acabalo no burro. Non,  el sempre ía a carón del, cabeza con cabeza, porque o homiño non tiña máis alzada da que tiña o animal.

Con frecuencia había alguén que lle preguntaba por que non montaba no burro, e el sempre respondía o mesmo: «Animaliño, dáme mágoa. Non creo que poida comigo».

A xente comezou a lle dicir que, xa que nunca se poñía de acabalo do burro,  debía facerse cunha bicicleta para aquelas súas longas camiñatas. E tanto lle teimaron que comezou tratos cun veciño que vendía bicicletas para lle trocar o burro polo vehículo. Pouco a pouco rebaixou a alta valoración que tiña do animal e, engadindo uns cartos, chegaron a acordo vendedor e comprador.

Aos catro ou cinco días xa estaba de novo diante do vendedor coa pretensión de desfacer o cambio. Viña disposto a renunciar aos cartos e ofrecía troco a pelo: a máquina polo burro. «¿E logo, tamén che dá mágoa montar na bicicleta?» «Non, home, non. Que me ha dar. O que pasa é que non sei que me dá que me vexan falando coa bicicleta como antes falaba co burro, porque ao que non me afago é a non falar.»

Aquela era a proba de valentía imprescindíbel para ser admitido no grupo dos maiores, daqueles que deran o paso persoal de abandonar a infancia sen agardar a que fosen os adultos os que lles outorgasen a categoría aparellada a tal tránsito. Non sei xa cantas veces me fixeran a pregunta ritual e, como a miña resposta sempre fora negativa, igual número de veces me vira rexeitado.

–Imos bañarnos ao muíño? –dicía un.

–Podo ir convosco? –preguntaba eu.

Virábanse todos e o que tivera a idea de ir a se bañar no cubo do muíño adiantábase unha pasada e ceibaba con solemnidade:

–Ti vícheslle os collóns a San Miguel?

–Non –respondía cunha sinceridade que a min mesmo me sorprendía.

–Pois daquela... –remataba o que fixera a gran pregunta abrindo os brazos e erguendo os ombros, coma indicando a imposibilidade de acceder ao grupo dos grandes mentres non deses cabal conta de ter ollado os atributos masculinos daquel arcanxo San Miguel que, situado no lado da epístola da igrexa parroquial, erguía ao ceo o brazo dereito no que portaba unha espada flamíxera, mentres co esquerdo estendido cara adiante, sinalaba a uns imaxinarios Adán e Eva o camiño da saída do paraíso.

Esa era a proba que había que pasar para entrar nestoutro edén terreal que é a confianza dos máis grandes. E era unha proba moi dura porque nela entraba en xogo a mesma alma. Achegarse ao santo e ollarlle por baixo das saias, mesmo só pensar en facelo, luxaría a miña ánima cunha mancha que moito me había dar que lavar no confesionario.

Pero, ao mesmo tempo, non había outro camiño. Pensar en dicir que si, que llos mirara sen telo feito era un grave risco.Podían comezar a facer preguntas de difícil resposta: E como son? Ten os dous iguais? Para que lado carga? Imposíbel, por ese camiño pillaríanme e sería peor. Non había outro remedio que ir á igrexa, erguerlle as vestimentas ao santo e ollar para a entreperna. Iso ou vivir condenado ao parvulario até cumprir os doce ou trece anos, como lle pasaba ao Celso da Mosqueira, que xogaba coas nenas porque aínda non fora quen de pasar a proba. Así que calquera cousa parecía mellor que seguir naquel inferno dos caguiñas que non ousaban erguerlle os capisaios ao santo.

O mellor momento era antes do rosario, mentres o crego aínda estaba na sancristía e as beatas subían abaneando o corpo a un lado e a outro pola costa arriba.

Entrei amodiño, andando nas puntas dos pés. Na igrexa non había ninguén, só sentía ao crego cazolear por tras do altar, na sancristía. Confiaba en que a bronquite crónica advertise da proximidade do cura se decidía achegarse á porta.

Cando estiven ao pé do santo, decateime de que me había faltar un bocadiño de talla para poder ollar ben, así que pillei un reclinatorio e achegueino. Botei man á veste con dous dedos trementes coma varas verdes. A suor metíaseme nos ollos e picábanme. Erguín con coidado a saia branca do anxo tronador e metín a cabeza dentro. Fíxeno cos ollos pechados. Despois, mortiño de medo, ollei para enriba, para os atributos testiculares e... nin había nada nin nada podía haber. O San Miguel por dentro non era máis que un pau que remataba na cabeza, outros dous paus facían de brazos e só tiña un pé, aquel máis adiantado que sobresaía por baixo da saia e que formaba parte da peana e non do inexistente corpo do santo.

Ceibei a saia e botei a correr pola igrexa adiante sen me importar xa o ruído que puidese facer. Xa era un home feito e dereito.

–Imos á Lama pillar ras?

–Imos –dixen.

–Non cho preguntei a ti. Ti non vés que non lle viches os collóns a San Miguel.

–Si que llos vin.

–E cando?

–Onte pola tarde. Queres que che diga como son?

–Non, non fai falla. Veña imos.

Cando comecei a escribir aquí cada semana, tiña unha cousa clara: eu non faría un blog deses tipo bitácora ou diario. Eu faría literatura! Eu era o que Pessoa definía como un finxidor, por tanto finxiría os meus sentimentos a través da ficción e bla, bla, bla...

Pois tamén desta vez caeron sobre min todas as soberbias (como diría miña mai desde a súa sabedoría chairega) e aquí me vexo vertendo a fío sentimentos, un cachón de sentimentos. Os que garda o meu peito para os amigos, primeiro os presentes e palpábeis onte á noite, despois os tamén presentes, mais daquela non tanxíbeis... Aquí vades todos, un por un ou por parellas ou por pares, pero sen faltar ninguén. Isto é o primeiro que se me ven á cabeza cando vos evoco e vos convoco.  E agora, unha vez vistos podía facer infinitos xogos de intercambio. Comezo pola miña dereita, pero de seguro que irei saltando duns a outros...

Cao, enorme caixa do peito chea de amizade.

Carmen, silenciosos sorrisos, sonoros coma gargalladas.

Chus, compañeira, mao amiga. Lúa de xaneiro. Quente lúa de agosto. Cada palabra túa é o verso enteiro.

Quique, que tes o significado xusto de cada palabra.

Euloxio de Amando era zapateiro. Un día presentóuselle na casa un home que chegara no coche de liña. Amigo do parrafeo, Euloxio, aínda que seguiu sentado ao pé da banca, deixou o que estaba a facer e botou co recén chegado unhas falas longas e demoradas. Falaron das andainas e dos camiños. Dos da vida e daqueloutros nos que se gasta o calzado. Á fin o forasteiro aclarouse e confesou que o motivo da súa visita era o de lle ofrecer unha maquiniña para pór os olletes metálicos por onde pasarían os amallós nas botas e nos zocos. O argumento fundamental era o do moito tempo que aforraba a máquina en comparanza co que lle levaba a Euloxio facer os buratos e pór os olletes. Polo visto aquel artiluxio facía o labor moito máis rápido. Aseguráballe o visitante ao zapateiro que no tempo de o home facer un,  a máquina facía os do par. «É que eu non lle teño présa», dixo Euloxio disposto a rematar a conversa. Así que cando viu que o vendedor abría a boca co ánimo de seguir argumentando a favor da máquina, puxo a man ergueita por diante e falou: «Escoite, se me vai seguir a falar diso, váiase, que teño moitos olletes que facer, e regálome facéndoos amodiño e con coidado. Agora ben, se o que quere é que falemos de quen sentiu primeiro o cuco este ano, déixese estar que non hai présa».

Agora debe andar polos setenta, pero hai xa ben anos que a vexo co seu camiñar decidido pero sen présa, porque se trata de quen anda sabendo onde vai. Non sei dela máis que o que vexo e o que imaxino. Vai pulcramente vestida. Non sempre leva a mesma roupa, que a muda con frecuencia, pero sempre é moi parecida unha á outra. Pendurando aos dous lados do corpo porta dúas bolsas de bo tamaño. Son bolsas de armelas metálicas, que ela suxeita con firmeza. Sempre van cheas, acuguladas de non sei que, pero ben se ve que pesan polo xeito no que se abanean canda aos seus andares: van adiante e atrás pero non soben nin baixan. ¿Qué levará nelas? Porque non se ve diferencia no vulto se me cruzo con ela pola mañá ou se o encontro é ao anoitecer.

O seu rostro está renegrido, coma se tomase o sol verán e inverno, vaise acartoando pouco a pouco e as engurras afondan nel coma regos secos. Os beizos primorosamente pintados e os ollos, azuis, case transparentes a non ser por unha lixeira veladura que lle dá unha certa tristeza ao seu ollar, tamén arrodeados dunha raia azul. Con moita frecuencia véxoa camiñar por un centro comercial deses de moitas tendas que hai ao pé da miña casa. Eu sei que anda por alí porque no verán estase fresquiño e no inverno quentiño.

Mentres camiña fala. Fala soíña. É unha continua conversa consigo mesma. Un diálogo coas súas pausas despois dos argumentos incontrovertibles que unha parte da súa alma lle dá á outra. Por iso lle teño entendido que despois deses curtos silencios di: «Claro. ¡Ai, iso si! Niso tés razón» e outras expresións afirmativas, de asentimento consigo mesma. Non parece unha vagabunda, a súa limpeza e coidado no vestir e no se acicalar, fanme pensar que ten un fogar.

Téñoa visto varias veces nunha praciña. De pé, no medio e medio, a debullar un codelo de pan vello e arrodeada de pombas que comen aos seus pés cunha arela desmesurada, coma se tivesen fame atrasada. Unha parte importante da moita mercancía que leva nas súas pesadas bolsas de armela, deben ser eses anacos de pan duro para lle dar ás pombas. Estoutro día volvía estar na praciña, na mesma actitude de dar faragullas de pan ás pombas. Falaba coma sempre, pero parecía facelo coas pombas. E ría, ría seguido. Unhas risadiñas a media voz que espellaban a felicidade que aquel momento lle enchía o corazón. Desaparecera aquela veladura de tristeza nos seus ollos azuis.

Daquela chegaron dou

Eu non sei provocar momentos propicios para as confidencias, danse ou non se dan. O caso é que aquel día, cando Xaime comezou a me contar, sentín que tal cousa acontecía e o que fixen foi deixalo falar.

«Recoñecino deseguida aínda despois de tantos anos sen volver a velo, principiou a contar Xaime, lembrábao contemplando como nos burlábamos do seu irmán, gordo e algo deforme, dando palmadas para que dese saltiños mentres lle berrábamos: baila, Vicente, baila.

»Achegueime a el e observeino antes de comezar a lle falar. Conservábase mellor ca min a pesar da rixidez que algún problema nas cervicais lle puxera no pescozo e que lle impedía mover a cabeza. Isto obrigábao a un  rápido e continuo movemento dos ollos que me producía unha gran sensación de incomodidade. Acababa de se apear dun automóbil de moitos cartos, alguén me comentara que era dentista e que lle ía moi ben.

»Non sabía o seu nome, pero si o seu apelido, que nunca me esquecera.  Chamei por el: “Candesú, ti es irmán de Vicente Candesú, non si?” Fitoume en silencio antes de responder: “Si, que quere?” “É que me gustaría falar con teu irmán e non sei como dar con el.” “E logo que lle quere?”, volveu preguntar. Algo me puxo dentro o pulo de abandonar calquera disimulo: “Parecerache raro despois de tanto tempo, pero gustaríame falar con el e, mesmo, desculparme por todas as que lle fixemos cando eramos nenos.” Fixo un esforzo coma para erguer a cabeza, el estaba por embaixo do borde da beirarrúa, e dixo: “Así que ti eras un daqueles do instituto que lle daban pancadas e lle berraban: baila, Candesú, baila, mentres o infeliz de Vicente suaba dando uns saltos que tanto vos facían rir. E agora queres pedirlle perdón. Agora, cantos anos despois? Corenta?”

»Aguantei a súa ollada e agardei o seu veredicto: “Pois chegades tarde, Vicente xa vai para vinte anos que morreu. Xa non vos pode perdoar. Foise ao outro mundo cheo de xenreira para todos vós e para a miña covardía de non saber deixar que me partísedes a cara por defendelo.” Por fin, aqueles ollos sempre en movemento, ficaron parados para se espetar nos meus. “As vosas burlas, á fin, déronvos dúas vítimas. Sen elas, sen o  voso desprezo pola dor allea, talvez eu non notase como me asolagaba o medo, como se facía dono de min até o punto de chegar a pensar que, se algún de vós tivese a ocorrencia de mo esixir, eu tamén me poría a dar palmadas cantando aquilo de ‘baila, Candesú, baila ” Viroume as costas e, con moitas dificultades, meteuse no seu auto e arrincou deixándome parado na beirarrúa.»

Era unha tarde de xoves daquelas nas que non había escola. Chovía e non se podía xogar fóra. Así que nos xuntamos no cuarto de atrás da miña casa catro ou cinco pequenos, nenos e nenas de entre oito e dez anos. «A que xogamos?», preguntou alguén. «A contar películas», dixo a Branca. Non lembro quen comezou e contou unha que víramos todos había poucos días, pero iso era igual porque nos gustaba escoitala. Despois outra, e outra... Todas eran películas xa coñecidas porque alí só había un cine. Botaba películas todos os domingos do verán e no inverno o terceiro domingo do mes, o día da feira. Estivemos así un tempo até que alguén propuxo mudar de xogo. Entón o meu curmán Tomás dixo que quería contar unha que non víramos ningún. Aquilo interesounos, a min dun xeito especial porque o Tomás era o mellor contador de películas que houbo e haberá no mundo enteiro, e dispuxémonos a escoitar.

«Titúlase “Kharkov, quilómetro mil” e  é dun neno que vive nun pobo de Rusia cos seus pais. Un día veñen uns soldados e levan a seu pai», principiou. Contou como marcha o camión polo medio da neve mentres a muller e o seu fillo fican na porta da casa chorando.

Seguía a narrar como o rapaz lle axudaba a súa mai nos traballos e esta pasaba os días chorando sen comer nin durmir. Que ás noites escribía cartas para o seu home e como despois agardaba polo carteiro a ver se lle traía unha resposta, sen que chegase nunca. Por fin a muller enferma e, a pesar dos moitos coidados do neno, morre e este fica só na casa.

Daquela recolle nun atado as súas cousas e botábase por camiños cheos de neve co propósito de chegar á cidade de Kharkov, que era onde dicía sempre a mai que tiñan preso ao home. Kharkov estaba a mil quilómetros de distancia. Narrounos o frío que pasaba o rapaz por aqueles vieiros xeados de tal xeito que nos apertábamos uns contra os outros, porque o sentíamos no noso corpo. Pero o que a min me tiña máis abraiado era escoitarlle contar o que o rapaz pensaba en cada situación, o que sentía no medio de tantas penalidades, en fin, todo aquilo que non se vía nas películas. O caso é que, cando parecía que remataba a historia coa chegada do neno a Kharkov e a noticia de que tamén o pai morrera,  o narrador introduciu unha novidade no xogo: seguiu a nos falar da soedade que lle agardaba, facéndonos preguntas sobre do seu futuro. Escoitábamos chorando a fío.

Cadaquén foi marchando para a súa casa en silencio. Ao ficarmos sos pregunteille ao Tomás cando vira aquela película e como era que sabía os pensamentos do rapaz, como se decatara do que sentía cando se atopaba tan só no mundo. Entón el díxome: «Non é película ningunha, é un libro que lin. Os libros contan tamén esas cousas». Desde daquela o Tomás e máis eu, cando xogábamos a «contar películas», tamén valía contar libros.

Aquí me teñen vostedes...

Este espazo recibino como agasallo das mans xenerosas dunha amiga que ten o fermoso vezo de espiar os corazóns humanos. Só un sentimento de obriga, de gran agradecemento poderá atopar cando espíe a miña víscera cos seus ollos “garzos, leonados, verdes coma auga do mar”.

Agora tócame a min enchelo de cada pouco de ocorrencias. Este será o meu máis grande problema. Sempre tiven para min que isto de ter unha páxina web ou escribir un blog, tiña moito que ver coa vaidade que adoita adornar aos do meu oficio e nunca me sentín atraído por semellante cousa, agora que a miña amiga se encargou de ma fornecer, o meu sentimento é distinto, ando moi perto de estar contento con ela (ergo, son moito máis vaidoso do que eu mesmo pensaba).

Que irei eu vertendo neste lugar que se me presenta coma un anaco de terra para cultivar? Podería convertelo nunha frondosa fraga que me sobreviva. Tamén podo tentar facer del unha agra de pan centeo que a alguén alimente. Mágoa que estas posibilidades, ambas e dúas, se me fagan camiño intransitábel.  Nin teño desexos de deixar lembranza que se emparente coa ansia de inmortalidade, ese pavoneo  que adobía de ridículo tantos dicires e faceres, nin creo que as miñas palabras sexan complexos vitamínicos ou comprimidos de proteínas...

Así que desde aquí, desde este lugar que se abre ao meu dispor, serei o que máis me gusta ser: contador de historias, facedor de artificios lingüísticos que non son máis que sombras do mundo que pasa por diante desta caverna na que habito ollando para o fondo, de costas á entrada por diante da que din que vai pasando a realidade, por iso me chaman louco os que me escoitan dicir que aspiro a facer a realidade non a copiala.

Sexa eu, pois, benvido a este utopos e vostedes sexan (e serán) ben achados nel para sempre.